Arheolozi Muzeja Republike Srpske nastavili su krajem 2025. godine sistematska istraživanja srednjovjekovnog lokaliteta Prizren na Sani, jednog od najznačajnijih arheoloških nalazišta u ovom dijelu Bosne i Hercegovine. Istraživanja se sprovode u kontinuitetu od 2011. godine, a projekat je trenutno ušao u svoju završnu fazu.
Arheološku ekipu predvodi Goran Simonović, muzejski savjetnik i arheolog, a terenska istraživanja su nastavljena u decembru 2025. godine. Lokalitet Prizren na Sani nalazi se oko tri kilometra od Okanđija, zaseoka sela Medne, te oko trideset kilometara od Mrkonjić Grada.
Smješten na sjeverozapadnoj padini istoimenog brda, na isturenoj stjenovitoj glavici iznad kanjona rijeke Sane između Vrbljana i Gornjeg Ribnika, lokalitet dominira prostorom poput „orlovskog gnijezda“. Nalazi se na teško pristupačnoj litici, okružen šumom i strmim stranama kanjona, sa koje se pruža širok i impozantan pogled niz dolinu Sane sve do Ključa. Ovakav strateški položaj, sudeći prema arheološkim ostacima, privlačio je ljude od najranijih vremena.
Dosadašnja istraživanja pokazala su da se ne radi o klasičnoj srednjovjekovnoj tvrđavi, već o manjem kasnosrednjovjekovnom arhitektonskom kompleksu, vjerovatno rezidencijalnog ili monaškog karaktera. Lokalitet je, prema procjenama arheologa, stradao 1463. godine, nakon prvog pada srednjovjekovne bosanske države pod osmansku vlast, kada je zauzet i djelimično prilagođen potrebama vojne posade u okviru sistema utvrđenja Jajačke banovine.
Sa Prizrena na Sani tokom godina istraživanja prikupljeno je obilje arheološkog materijala. Među najbrojnijim nalazima su životinjske kosti i ulomci grnčarije, ali i brojni predmeti od metala, stakla, kamena i obrađene životinjske kosti, dijelovi arhitekture, ukrašeni prozorski okviri i elementi arhitektonske plastike, kao i ostaci konjske opreme, oružja i sitnih predmeta koji svjedoče o svakodnevnom životu stanovnika prije više od pet vijekova. Posebno značajan podatak predstavlja pronalazak ulomaka praistorijskih lonaca, koji ukazuju na dug kontinuitet naseljavanja ovog prostora.
Svi prikupljeni nalazi trenutno čekaju završnu arheološku obradu, analizu i interpretaciju, nakon čega će biti predstavljeni stručnoj i široj javnosti, zajedno sa kontekstima u kojima su pronađeni. Zbog nepovoljnih vremenskih uslova, terenska istraživanja su privremeno obustavljena, a njihov nastavak planiran je početkom proljeća 2026. godine, kada se očekuje i završetak terenskog dijela projekta. Do tada bi trebalo da bude sistematski istraženo više od 80 odsto ukupne površine lokaliteta, a trenutno se radi na južnom dijelu kompleksa.
Za 2026. godinu planirana je i naredna, izuzetno važna faza projekta – konzervacija svih nadzemnih dijelova arhitektonskog kompleksa na lokalitetu Prizren na Sani, čime će biti stvoreni uslovi za dugoročno očuvanje ovog vrijednog spomenika kulturno-istorijskog nasljeđa.
Sistematska arheološka istraživanja sprovode se u organizaciji Muzeja Republike Srpske, uz finansijsku podršku Ministarstva prosvjete i kulture Republike Srpske, Opštine Mrkonjić Grad, kao i Ministarstva kulture Republike Srbije, koje se u projekat uključilo tokom posljednje dvije godine.
Izvor: Muzej Republike Srpske
