Na današnji dan prije 27 godina, 27. marta 1999, Vojska Jugoslavije oborila je američki lovac-bombarder F-117, letjelicu poznatu po „stelt“ tehnologiji, tokom NATO bombardovanja tadašnje Savezne Republike Jugoslavije. Avion je pogođen iznad sela Buđanovci u Sremu, čime je srušen mit o njegovoj navodnoj nevidljivosti za radare.
Američku letjelicu oborili su pripadnici Trećeg diviziona 250. brigade protivvazduhoplovne odbrane, a jedinicom je komandovao pukovnik Zoltan Dani. F-117 je gađan sa dvije rakete sistema S-125 „Neva“, sovjetskog porijekla, koji je razvijen još šezdesetih godina prošlog vijeka.
Prema navodima iz teksta, uspjeh jedinice pripisuje se obučenosti posade, pravilnoj upotrebi tehnike i prilagođavanju sistema savremenim uslovima ratovanja. Kao jedna od ključnih taktika navodi se kratkotrajno uključivanje radara, nakon čega bi uslijedilo premještanje položaja i iznenadni napad.
Avion je pao u atar sela Buđanovci, dok je njegov pilot Dejl Zelko uspio da se katapultira, nakon čega su ga evakuisale američke snage.
Dani: Tretirali smo ga kao i svaki drugi cilj
Pukovnik u penziji Zoltan Dani ranije je izjavio da on i pripadnici njegove jedinice u tom trenutku nisu znali da je riječ o letjelici sa stelt tehnologijom.
– Na vrijeme smo ga otkrili i pustili ga da uđe u dubinu zone uništenja. Operativni centar naše pretpostavljene komande odobrio je da izvršimo borbeno dejstvo na taj cilj – rekao je Dani.
Objasnio je da se sistem „Neva“ sastoji od osmatračkog i nišanskog radara, te da je osmatrački radar metarskog opsega, zbog čega lakše otkriva avione manje radarske uočljivosti.
Prema njegovim riječima, cilj je najprije uočen na udaljenosti od oko 27 kilometara, dok je nišanski radar uključen tek kada se avion približio na oko 15 kilometara, kako bi se izbjegla opasnost od protivradarskih raketa.
– Od svih naših raketnih jedinica, jedino naša raketna jedinica nikada nije pogođena, a sve ostale su pogođene, bar jednom, neke i više puta – naveo je Dani.
Olupina postala simbol otpora
Obaranje F-117 izazvalo je veliku pažnju i odjek u javnosti, a ostaci aviona ubrzo su postali simbol otpora tokom bombardovanja. Dijelovi oborene letjelice godinama su čuvani među mještanima Buđanovaca, dok se dio olupine danas nalazi u Muzeju vazduhoplovstva u Beogradu.
Posebnu simboliku ovom događaju kasnije je dao odnos između nekadašnjih ratnih protivnika. Nekoliko godina poslije obaranja, Zoltan Dani i američki pilot Dejl Zelko upoznali su se i postali prijatelji.
Dani je naveo da mu je Zelko prilikom dolaska u Srbiju rekao da se osjeća loše zbog svega što se dogodilo, te da je, kako je prenio, bio ubijeđen da dolazi da „donese slobodu“.
O njihovom susretu snimljena su i dva filma – „21 sekund“ i „Drugi susret“, u režiji Željka Mirkovića.
F-117 bio simbol američke vojne nadmoći
Avion F-117A, poznat i kao „Noćni soko“, reputaciju je stekao tokom Zalivskog rata 1991. godine, kada je korišćen u borbenim misijama nad Irakom. Zahvaljujući svom specifičnom obliku i tehnologiji smanjene radarske uočljivosti, dugo je važio za simbol američke vojne moći i tehnološke nadmoći.
Upravo zbog toga, njegovo obaranje 27. marta 1999. godine ostalo je upamćeno kao jedan od najupečatljivijih događaja tokom NATO bombardovanja SR Jugoslavije.
