Afere SNS-a obilježile su dio političkog života Srbije. Četrnaest godina vlasti Srpske napredne stranke u Srbiji obilježili su veliki infrastrukturni projekti, politička dominacija Aleksandra Vučića i SNS-a, ali i niz slučajeva koji su godinama punili naslovne strane, izazivali proteste i otvarali pitanja odgovornosti državnih funkcionera, rada policije i tužilaštva, finansiranja stranaka, kontrole medija i povezanosti politike sa biznisom i kriminalom.
Nisu svi slučajevi završili optužnicama, niti je u svakom utvrđena krivična odgovornost ljudi koji su se u njima pominjali. Neki su završili pravosnažnim presudama, neki se i danas nalaze pred sudovima, dok su drugi ostali prvenstveno velike političke i društvene afere.
Ipak, kada se slože hronološki, jasno se vidi zbog čega je pitanje funkcionisanja institucija postalo jedna od centralnih tema političkog života Srbije.
Afere SNS-a: Od sumnjivih donacija do doktorata
Već poslije izbora 2012. otvoreno je pitanje finansiranja SNS-a. CINS je utvrdio da je od oko 2.300 pojedinačnih donatora čak 98 odsto uplatilo identičnih 19.000 dinara. Agencija za borbu protiv korupcije utvrdila je i da su među donatorima bile 33 osobe koje su primale socijalnu pomoć, pri čemu su pojedine donacije iznosile polovinu ili čak cijeli njihov godišnji socijalni prihod.
Sličan obrazac ponovljen je 2014, kada je 95 odsto od više od 2.800 donatora uplatilo po 40.000 dinara. Uprava za sprečavanje pranja novca označila je 135 transakcija kao potencijalno sumnjive jer su ljudi prvo uplaćivali 40.000 dinara na svoje račune, a zatim isti iznos prebacivali SNS-u. Gotovo identičan model ponovo je zabilježen tokom predsjedničkih izbora 2017. godine.
Godine 2014. izbila je i afera oko doktorske disertacije tadašnjeg ministra policije Nebojše Stefanovića, nakon što su u javnosti objavljene analize koje su ukazivale na sporne dijelove rada. Tema akademskog integriteta visokih funkcionera nekoliko godina kasnije postala je još veća zbog doktorata Siniše Malog.
Pad helikoptera i sedam mrtvih
Jedan od prvih događaja koji je snažno potresao javnost dogodio se 13. marta 2015, kada je tokom pokušaja prevoza teško bolesne bebe pao vojni helikopter. Poginuli su četvorica pripadnika Vojske Srbije, dvojica zdravstvenih radnika i petodnevna beba.
Istrage vojnih komisija utvrdile su propuste u procedurama, dok je Više javno tužilaštvo navelo da je primarna odgovornost na članovima posade, ali i da postoji sumnja da dio odgovornosti snose pojedini pripadnici Vojske i civilna lica. Slučaj je godinama izazivao pitanja o tome ko je donosio odluke u lancu komandovanja i zašto je letjelica usmjeravana prema Beogradu.
Iste godine u centru pažnje našao se i projekat „Beograd na vodi“, zbog posebnog zakonskog tretmana, vrijednog zemljišta u centru Beograda i aranžmana države sa privatnim investitorom.
U oktobru 2015. KRIK i OCCRP objavili su priču o 24 apartmana na bugarskom primorju povezana sa tadašnjim gradonačelnikom Beograda Sinišom Malim. Mali je godinama negirao da je vlasnik većine tih nekretnina, ali su dokumenti iz međunarodnog projekta „Pandorini papiri“ 2021. pokazali da je bio vlasnik dvije ofšor kompanije koje su kupile 23 apartmana, dok je još jedan kupio na svoje ime.
Savamala postaje simbol nekažnjivosti
U noći nakon izbora 25. aprila 2016. maskirani muškarci bagerima su rušili objekte u Hercegovačkoj ulici u beogradskoj Savamali, zadržavali građane i oduzimali im telefone.
Zaštitnik građana kasnije je utvrdio da policija nije blagovremeno reagovala na pozive građana i ocijenio da se radilo o organizovanom kršenju njihovih prava, usklađenom na više nivoa. Aleksandar Vučić kasnije je izjavio da iza događaja stoje najviši organi gradske vlasti, ali pitanje ko je naredio i organizovao rušenje nikada nije dobilo sudski epilog koji bi razjasnio punu odgovornost.
Za mnoge građane Savamala je postala simbol problema koji će se ponavljati i narednih godina – postojanja ozbiljnog događaja, velikog broja javno poznatih činjenica i izostanka potpunog institucionalnog odgovora.
„Tetka iz Kanade“ i porijeklo 205.000 evra
Jedna od najpoznatijih političkih afera vezana je za Aleksandra Vulina i kupovinu stana vrijednog više od 240.000 evra.
Vulin je tvrdio da je najveći dio novca, oko 205.000 evra, pozajmio od suprugine tetke iz Kanade. Agencija za borbu protiv korupcije provjeravala je porijeklo novca, a slučaj je prolazio kroz više tužilaštava.
KRIK je objavio da nije pronađen bankarski trag takve uplate, kao ni podatak da je toliko gotovine prijavljeno pri ulasku u Srbiju. Postupci su na kraju obustavljeni, a porijeklo novca nije sudski razjašnjeno.
Jutka, Kopernikus, Krušik i zapaljena kuća novinara
Tokom 2018. nekoliko različitih slučajeva dodatno je opteretilo vlast.
U Brusu je otvorena afera protiv predsjednika opštine i funkcionera SNS-a Milutina Jeličića Jutke nakon prijava više žena za seksualno uznemiravanje. Jeličić je kasnije napustio funkciju, a u jednom od postupaka pravosnažno je osuđen.
Veliku polemiku izazvala je i kupovina kablovskog operatera Kopernikus od strane državnog Telekoma Srbija za oko 195 miliona evra. Nedugo zatim dotadašnji vlasnik Kopernikusa Srđan Milovanović učestvovao je u kupovini televizija Prva i O2, što je otvorilo pitanja o cijeni transakcije, državnom kapitalu i medijskom tržištu.
Krajem iste godine BIRN je počeo da objavljuje dokumentaciju o trgovini oružjem između državnog „Krušika“ i kompanije GIM, sa kojom je bio povezan Branko Stefanović, otac tadašnjeg ministra policije Nebojše Stefanovića. BIRN je objavio ugovore prema kojima je GIM pojedine proizvode dobijao po povoljnijim cijenama od državnog SDPR-a. Kasnije je i Državna revizorska institucija utvrdila nepravilnosti u dijelu poslovanja „Krušika“.
Posebno snažan odjek imao je slučaj novinara Milana Jovanovića iz Grocke, kome je u decembru 2018. zapaljena kuća dok su on i supruga spavali. Bivši predsjednik opštine Grocka i funkcioner SNS-a Dragoljub Simonović osuđen je zbog podstrekivanja napada.
Uzbunjivač uhapšen, a „Jovanjica“ otkrivena
Godine 2019. „Krušik“ je postao još veća afera nakon hapšenja uzbunjivača Aleksandra Obradovića, zaposlenog u fabrici koji je novinarima dostavljao dokumentaciju o njenom poslovanju. Obradović je proveo vrijeme u pritvoru i kućnom pritvoru, što je izazvalo proteste i pitanje zbog čega je procesuiran čovjek koji je otkrio podatke od javnog interesa.
U novembru iste godine policija je na poljoprivrednom dobru „Jovanjica“ Predraga Koluvije otkrila ogromnu plantažu marihuane. Koluvija i saradnici optuženi su za proizvodnju droge, dok su drugom optužnicom obuhvaćeni policajci i pripadnici BIA i VOA koji se terete da su grupi pružali zaštitu.
Suđenja u ovom slučaju i dalje traju. Svi optuženi negirali su krivicu. „Jovanjica“ je godinama ostala jedan od centralnih slučajeva zbog činjenice da su među optuženima i pripadnici bezbjednosnog sistema.
Iste godine Univerzitet u Beogradu utvrdio je neakademsko ponašanje u doktorskoj disertaciji Siniše Malog. Senat je kasnije poništio doktorat, ali je Upravni sud odluke vraćao na ponovno odlučivanje i poništavao zbog pravnih i proceduralnih pitanja, zbog čega je slučaj prošao kroz višegodišnje institucionalno nadmetanje.
Korona i pitanje stvarnog broja umrlih
Pandemija 2020. otvorila je jednu od najosjetljivijih afera u ovom periodu.
BIRN je u junu objavio da je imao uvid u državni informacioni sistem Covid-19 prema kojem je od 19. marta do 1. juna bilo evidentirano 632 umrlih sa pozitivnim testom, dok je javno saopšteni broj u istom periodu bio 244.
Velike razlike zabilježene su i između broja novozaraženih u informacionom sistemu i podataka koji su svakodnevno saopštavani javnosti. Kasnije analize i podaci o ukupnoj smrtnosti dodatno su otvorili pitanje načina na koji su tokom pandemije vođene i javnosti predstavljane evidencije.
Kontroverze su pratile i tajne nabavke respiratora, medicinske opreme i drugih sredstava tokom vanrednog stanja.
Belivuk i pitanje veza kriminala i države
Februar 2021. donio je hapšenje Veljka Belivuka, Marka Miljkovića i članova njihove grupe.
Optužnica protiv Belivukove grupe obuhvatila je brutalna ubistva, otmice, mučenje, trgovinu drogom i oružje. Ali slučaj je ubrzo prerastao granice obične istrage organizovanog kriminala jer su se u javnosti otvorila pitanja kako je grupa godinama mogla da djeluje i kakve je kontakte imala sa ljudima iz policije, bezbjednosnih službi i politike.
U samom predmetu hapšeni su i policajci osumnjičeni da su pomagali grupi. Tokom suđenja Belivuk je iznosio tvrdnje o vezama sa predstavnicima vlasti, koje su oni odbacivali.
Iste godine ponovo se otvorila afera „24 stana“ nakon objavljivanja „Pandorinih papira“, dok je u decembru Srbija doživjela težak kolaps elektroenergetskog sistema.
EPS: Ugalj lošeg kvaliteta i pad sistema
U decembru 2021. veliki dio proizvodnih kapaciteta TENT-a ispao je iz sistema. EPS je zvanično naveo da je u termoelektranu dopremljen ugalj lošeg kvaliteta koji se tokom transporta natopio i zamrznuo, te da takav materijal nije smio biti korišćen.
Smijenjeno je više rukovodilaca, a u januaru 2022. ostavku je podnio dugogodišnji vršilac dužnosti direktora EPS-a Milorad Grčić, koji je istovremeno bio član SNS-a.
Kriza EPS-a postala je simbol višegodišnjih upozorenja o partijskom upravljanju javnim preduzećima i stručnosti ljudi postavljenih na ključne funkcije.
Banjska, izbori i sumnje u izborni sistem
Godina 2023. donijela je nekoliko ozbiljnih političkih potresa.
U septembru se u Banjskoj na sjeveru Kosova dogodio oružani sukob u kojem su poginuli kosovski policajac i trojica Srba. Milan Radoičić, tadašnji potpredsjednik Srpske liste, preuzeo je odgovornost za organizovanje grupe, tvrdeći da vlast Srbije nije učestvovala u akciji. Beograd je negirao umiješanost države.
U decembru su održani parlamentarni i beogradski izbori. ODIHR je u konačnom izvještaju naveo da su izbori tehnički dobro organizovani i da su birači imali izbor političkih alternativa, ali da su ih obilježili dominantno učešće predsjednika države, sistemska prednost vlasti, medijska pristrasnost, pritisci na zaposlene u javnom sektoru i zloupotreba javnih resursa.
Generalštab i povratak projekta „Jadar“
Tokom 2024. ponovo je otvoreno pitanje eksploatacije litijuma i projekta „Jadar“, što je izazvalo velike proteste zbog mogućih posljedica po životnu sredinu.
Istovremeno je država sklopila aranžman o rekonstrukciji kompleksa Generalštaba u Beogradu sa kompanijom povezanom sa Džaredom Kušnerom, zetom Donalda Trampa. Projekat je predviđao dugoročan zakup lokacije i izgradnju komercijalnog kompleksa, dok je dio stručne javnosti insistirao na zaštiti objekata kao kulturnog dobra.
Ta priča kasnije je prerasla u krivični predmet. Javno tužilaštvo za organizovani kriminal podiglo je krajem 2025. optužni prijedlog protiv ministra kulture Nikole Selakovića i još troje zvaničnika zbog sumnji u nezakonitosti prilikom skidanja statusa kulturnog dobra sa zgrada Generalštaba. Optuženima se stavljaju na teret zloupotreba službenog položaja i falsifikovanje službene isprave.
Nadstrešnica: tragedija koja je promijenila Srbiju
Prvog novembra 2024. srušila se nadstrešnica Željezničke stanice u Novom Sadu.
Broj žrtava vremenom je porastao na 16.
Stanica je prethodno bila rekonstruisana u okviru velikog infrastrukturnog projekta, pa se tragedija veoma brzo pretvorila u pitanje odgovornosti za izvođenje radova, nadzor, ugovore i način upravljanja javnim projektima.
Tužilaštvo je krajem 2024. podiglo optužnicu protiv 13 osoba zbog krivičnih djela povezanih sa bezbjednošću i izvođenjem radova. Tragedija je izazvala masovne studentske proteste koji su se proširili širom Srbije.
U avgustu 2025. u zasebnoj finansijskoj istrazi uhapšen je i bivši ministar Tomislav Momirović. Tužilaštvo za organizovani kriminal sumnjičilo je više osoba za zloupotrebe i naduvavanje vrijednosti radova na željezničkom projektu.
Napadi na studente, ostavka premijera i pomilovanja
U januaru 2025. u Novom Sadu napadnuti su studenti koji su učestvovali u protestima, a jednoj studentkinji je polomljena vilica.
Nakon napada premijer Miloš Vučević podnio je ostavku.
Četvorica aktivista SNS-a bila su krivično gonjena zbog napada, ali ih je Aleksandar Vučić u julu pomilovao, čime je krivični postupak protiv njih obustavljen.
Odluka je izazvala novu veliku političku polemiku o institutu predsjedničkog pomilovanja i odgovornosti za nasilje tokom protesta.
„Zvučni top“
Tokom masovnog protesta u Beogradu 15. marta 2025. u trenutku odavanja pošte žrtvama nadstrešnice došlo je do iznenadnog zvuka i paničnog razmicanja mase.
U javnosti su se pojavile tvrdnje da je protiv demonstranata upotrijebljeno akustično oružje.
Vlast je negirala takvu upotrebu. Ministar unutrašnjih poslova potvrdio je da policija posjeduje uređaje LRAD, ali su policija, vojska i bezbjednosne službe negirale da su korišćeni protiv građana. Naknadne analize nisu dale konačan odgovor šta je tačno proizvelo zvuk i reakciju mase.
Posljednji izbori i kraj četrnaestogodišnje dominacije
Vanredni parlamentarni izbori održani 25. oktobra 2026. označili su kraj perioda u kojem je SNS bio dominantna parlamentarna snaga.
I posljednja izborna kampanja otvorila je brojna stara pitanja.
ODIHR je u preliminarnoj ocjeni izbora naveo da je postojala stvarna konkurencija i veoma velika izlaznost, ali da je jednakost izbornih uslova ozbiljno narušena ukorijenjenim prednostima vladajuće stranke, zloupotrebom državnih resursa, pritiscima i zastrašivanjem birača, kandidata i civilnog društva, kao i izraženom medijskom pristrasnošću u korist vlasti.
Tako se posljednja kampanja na neki način vratila na pitanje sa početka vladavine SNS-a – gdje završava stranka, a počinje država.
Četrnaest godina i isto pitanje: ko je odgovoran?
Pojedinačne afere međusobno se veoma razlikuju.
Za paljenje kuće Milana Jovanovića postoje sudske presude. Za „Jovanjicu“, Generalštab i nadstrešnicu postoje ili su postojali konkretni krivični postupci. U slučaju Savamale Zaštitnik građana utvrdio je ozbiljno i organizovano kršenje prava građana. Kod donacija SNS-u, „tetke iz Kanade“, Kopernikusa ili pojedinih veza politike i kriminala najveći dio priče ostao je u prostoru novinarskih istraživanja, političke odgovornosti i pitanja na koja javnost nije dobila odgovor.
Zajedničko im je nešto drugo.
Gotovo svaka velika afera iznova je otvarala isto pitanje – da li institucije Srbije mogu nezavisno da istražuju ljude povezane sa vlašću i da li politička odgovornost postoji i onda kada nema pravosnažne krivične presude.
Upravo je osjećaj da se brojni veliki slučajevi godinama ne završavaju jasnim institucionalnim epilogom postao jedan od glavnih motiva studentskih protesta koji su na kraju doveli do izbora 2026. godine.
Zbog toga se istorija četrnaest godina vlasti SNS-a ne može svesti samo na jednu aferu, jednog ministra ili jedan skandal.
Od sumnjivog finansiranja izbornih kampanja, helikoptera i Savamale, preko „Krušika“, „Jovanjice“, Belivukove grupe i EPS-a, pa sve do Generalštaba i tragedije na Željezničkoj stanici u Novom Sadu, u centru većine najvećih političkih potresa nalazilo se isto pitanje: da li država kontroliše vlast ili vlast kontroliše državu?
Izvor: CINS, KRIK, BIRN, Zaštitnik građana Republike Srbije, RTS, Javno tužilaštvo za organizovani kriminal, ODIHR/OSCE, Reuters
