Izvještaji evropskih i domaćih institucija otkrivaju ozbiljne probleme u psihijatrijskim bolnicama, ustanovama socijalne zaštite i domovima za starija lica širom Bosne i Hercegovine. Prijave fizičkog zlostavljanja korisnika, višegodišnje vezivanje za krevete, neodgovarajući uslovi boravka i nedovoljan nadzor samo su neki od problema koje su dokumentovali Evropski komitet za sprečavanje mučenja i Ombudsmeni za ljudska prava BiH.
Posebno zabrinjava činjenica da se dio nepravilnosti ponavlja godinama, uprkos ranijim upozorenjima i preporukama nadležnih institucija.
Najnoviji izvještaj Evropskog komiteta za sprečavanje mučenja (CPT), objavljen 27. januara 2026. godine, donosi detaljne nalaze o postupanju prema korisnicima ustanova za osobe sa mentalnim i intelektualnim teškoćama u Republici Srpskoj i Federaciji BiH.
Izvještaj je nastao nakon posjete međunarodnih inspektora u septembru 2024. godine, tokom koje su obišli ustanove u Višegradu, Pazariću i Drinu kod Fojnice.
Korisnici prijavljivali šamaranje, guranje i vrijeđanje
Prema nalazima CPT-a, pojedini korisnici ustanova Pazarić i Drin prijavili su fizičko nasilje zaposlenih, uključujući šamaranje i guranje.
Inspektori su zabilježili i pritužbe na verbalno zlostavljanje, uvrede i neprimjereno obraćanje osoblja korisnicima u sve tri ustanove.
U izvještaju se upozorava da nasilje nad osobama sa težim invaliditetom može ostati neotkriveno, naročito kada korisnici nisu u mogućnosti da samostalno komuniciraju ili podnesu prijavu.
Istovremeno, inspektori su naveli da su mnogi korisnici pozitivno govorili o zaposlenima i njihovoj brizi, naglašavajući da se prijave ne odnose na cjelokupno osoblje.
U Pazariću i Višegradu tokom perioda koji je prethodio kontroli pokrenuti su disciplinski postupci protiv troje zaposlenih zbog neprimjerenog postupanja prema korisnicima i propusta u pružanju pomoći.
Svi su disciplinski sankcionisani, dok su dvojici zaposlenih u Pazariću raskinuti ugovori o radu. U vrijeme posjete inspektora povezane krivične istrage još su bile u toku.
Višegrad: Korisnica godinama bila vezivana za krevet
Jedan od najtežih nalaza odnosi se na Dom za lica sa invaliditetom u Višegradu.
Inspektori CPT-a zatekli su korisnicu koja je gotovo neprekidno bila vezivana za krevet tekstilnim trakama oko ruku, tokom dana i noći, uz veoma kratke periode oslobađanja.
Prema medicinskoj dokumentaciji, odluka o takvom sputavanju donesena je 3. decembra 2020. godine, gotovo četiri godine prije dolaska međunarodnih inspektora.
Kao razlog navedena je opasnost od samopovređivanja, ali inspektori nisu pronašli dokaze da je ustanova sistematski tražila alternativne načine zaštite korisnice.
Evropski komitet ocijenio je da takva praksa može predstavljati kršenje člana 3 Evropske konvencije o ljudskim pravima, koji zabranjuje mučenje i nečovječno ili ponižavajuće postupanje.
Od nadležnih institucija zatraženo je hitno preduzimanje mjera.
U naknadnom odgovoru uprava ustanove navela je da je korisnici obezbijeđen prilagođen krevet, da je vrijeme provedeno u sputavanju smanjeno i da joj je omogućen boravak na otvorenom uz nadzor zaposlenih.
Međutim, iz tih navoda ne može se zaključiti da su svi problemi u međuvremenu trajno otklonjeni.
Inspektori su u Višegradu ustanovili i slučajeve fizičkog sputavanja bez odgovarajuće pisane odluke psihijatra, kao i nedostatke u evidenciji primjene takvih mjera.
U pojedinim prostorijama korisnici su boravili u lošim higijenskim i materijalnim uslovima, dok su nepokretne osobe zbog nedostatka zaposlenih i odgovarajuće opreme mjesecima, pa čak i godinama, ostajale bez izlaska na svjež vazduh.
Modriča: Vlaga, dotrajale prostorije i popunjeni kapaciteti
Ozbiljne nepravilnosti uočene su i u Specijalnoj bolnici za hroničnu psihijatriju u Modriči.
Ombudsmeni za ljudska prava BiH u izvještaju iz aprila 2024. godine upozorili su na dotrajalost bolničkih objekata, neodgovarajuće uslove boravka i probleme koji nisu riješeni ni nakon ranijih preporuka.
Tokom obilaska utvrđeno je da su pojedine sobe prenatrpane, prostorije vlažne, a zidovi i sanitarni čvorovi u lošem stanju.
Inspektori su zabilježili i dotrajale radijatore, neprijatan miris u kupatilima i nedovoljno prilagođen prostor za pacijente koji u bolnici provode duži period.
Kapacitet ustanove iznosio je 285 kreveta, koji su tokom prethodne dvije godine bili u potpunosti popunjeni.
Poseban problem predstavlja činjenica da pojedini pacijenti, iako nakon liječenja mogu napustiti bolnicu, nemaju gdje da se vrate jer ih porodice ne žele ili ne mogu ponovo prihvatiti.
Zbog toga bolnica u pojedinim slučajevima preuzima i ulogu ustanove za dugotrajno socijalno zbrinjavanje.
Prema nalazima Ombudsmena, pojedini pacijenti u Modriči boravili su duže od dvije decenije.
Sokolac: Nisu utvrđene vjerodostojne prijave fizičkog nasilja
Za razliku od nalaza u pojedinim ustanovama socijalne zaštite, Evropski komitet za sprečavanje mučenja tokom posjete psihijatrijskim ustanovama na Sokocu 2019. godine nije dobio vjerodostojne prijave fizičkog zlostavljanja pacijenata od strane zaposlenih.
Inspektori su naveli da su pojedini pacijenti pohvalili odnos medicinskog osoblja prema njima.
Ipak, utvrđeni su drugi problemi, uključujući finansijske poteškoće, nedovoljan broj stručnih radnika i neodgovarajuće uslove smještaja u pojedinim odjeljenjima.
U civilnoj psihijatrijskoj bolnici veći broj pacijenata bio je smješten u sobe sa šest do 15 kreveta.
CPT je upozorio i na nedostatke u ostvarivanju prava pacijenata, posebno kada je riječ o pristanku na liječenje i postupcima prisilnog smještaja.
Ovi nalazi pokazuju da se stanje ne može jednako ocjenjivati u svim ustanovama, niti se problemi loših uslova boravka mogu automatski poistovjetiti sa fizičkim nasiljem zaposlenih.
Domovi za starija lica: Rizik od zanemarivanja i zlostavljanja
Problemi nisu ograničeni samo na psihijatrijske bolnice i ustanove za osobe sa invaliditetom.
Ombudsmeni BiH su u septembru 2026. godine upozorili da neodgovarajuće funkcionisanje sistema smještaja starijih lica dovodi do ugrožavanja njihovih prava i bezbjednosti, a u pojedinim slučajevima i do zanemarivanja i zlostavljanja.
Prema preliminarnim rezultatima njihovog istraživanja, između 60 i 70 odsto korisnika obuhvaćenih ustanova čine nepokretne ili polupokretne osobe.
Među korisnicima preovlađuju žene, a veliki broj smještenih osoba stariji je od 80 godina.
To znači da najveći dio korisnika zahtijeva svakodnevnu pomoć, zdravstvenu njegu i stalni nadzor.
Posebno su istaknuti problemi registracije ustanova, neujednačene primjene propisa i nedovoljno usklađenog inspekcijskog nadzora, naročito nad privatnim domovima.
Revizori utvrdili nedostatak osoblja i stručnog nadzora
Ured za reviziju institucija Federacije BiH objavio je 26. oktobra 2026. godine izvještaj o kvalitetu usluga u domovima za starija lica.
Istraživanjem su obuhvaćeni Gerontološki centar Sarajevo, Centar za stara i iznemogla lica Mostar i Dom penzionera Tuzla, kao i nadležna ministarstva.
Revizori su utvrdili da broj i struktura zaposlenih nisu prilagođeni rastućim potrebama korisnika kojima je potrebna intenzivna njega.
Uočeni su nedostatak njegovatelja i fizioterapeuta, problemi u organizaciji noćnih smjena, kao i neodgovarajući prostorni i terapijski uslovi za osobe sa demencijom.
Takođe je utvrđeno da nadležna ministarstva ne sprovode redovan i sveobuhvatan stručni nadzor nad kvalitetom usluga.
Slične sistemske probleme evidentirala je i Glavna služba za reviziju javnog sektora Republike Srpske.
U izvještaju iz decembra 2024. godine revizori su upozorili na neujednačenu dostupnost usluga socijalne zaštite starijih lica, nedostatke u evidencijama i probleme u planiranju i finansiranju tih usluga.
Tragedija u Tuzli otvorila pitanje odgovornosti
Jedan od najtežih slučajeva koji je otvorio pitanje bezbjednosti korisnika ustanova za starija lica jeste požar u Domu penzionera u Tuzli, koji se dogodio 4. novembra 2025. godine.
Zbog sumnje na propuste u primjeni mjera protivpožarne zaštite, Kantonalni sud u Tuzli je 8. oktobra 2026. potvrdio optužnicu protiv sedam osoba.
Među optuženima su bivši direktor doma, zaposleni odgovorni za određene poslove zaštite i predstavnici službi koje su učestvovale u procjeni protivpožarne bezbjednosti.
Tužilaštvo smatra da nepoštovanje propisa i neobezbjeđivanje odgovarajuće opreme za zaštitu od požara predstavljaju dio okolnosti koje su dovele do tragedije sa smrtnim posljedicama.
Krivični postupak je u toku, a odgovornost optuženih nije pravosnažno utvrđena.
Koliko je zapravo prijava nasilja?
Iako zvanični izvještaji potvrđuju postojanje prijava fizičkog i verbalnog nasilja, kao i brojne nepravilnosti u postupanju prema pacijentima i korisnicima, ne postoji jedinstvena javno dostupna evidencija koja bi omogućila utvrđivanje ukupnog broja takvih slučajeva u Bosni i Hercegovini.
Nije poznato koliko su prijava nasilja medicinskog i njegovateljskog osoblja tokom prethodnih godina zaprimile sve nadležne ustanove, inspekcije, policijske agencije i tužilaštva, niti koliko je tih prijava rezultiralo disciplinskim ili krivičnim sankcijama.
Poseban problem predstavlja položaj osoba koje zbog zdravstvenog stanja, invaliditeta ili starosti nisu sposobne da samostalno prijave nepravilnosti kojima su izložene.
Zbog toga međunarodne institucije insistiraju na redovnom nezavisnom nadzoru, jasnim procedurama prijavljivanja nasilja, stručnom usavršavanju zaposlenih i zaštiti dostojanstva svih korisnika.
Nalazi objavljeni tokom prethodnih godina pokazuju da u ustanovama psihijatrijske i socijalne zaštite u BiH postoje problemi koji zahtijevaju ozbiljan institucionalni odgovor.
Pored direktnog nasilja, posebnu pažnju zahtijevaju zanemarivanje zdravstvenih potreba, dugotrajno ograničavanje slobode, nedostatak osoblja i neodgovarajući uslovi smještaja.
Najvažnije pitanje ostaje koliko su nadležne institucije efikasne u otkrivanju nepravilnosti i zaštiti osoba koje su zbog svog zdravstvenog ili socijalnog položaja posebno zavisne od pomoći drugih.
Ranije smo pisali: Psihijatar o smrti Periša: Ljekar je odgovoran
Izvor: Savjet Evrope – Izvještaj CPT-a iz 2026., Savjet Evrope – Izvještaj CPT-a iz 2021., Ombudsmeni BiH – Izvještaj o ustanovama za osobe sa mentalnim i intelektualnim teškoćama, Ombudsmeni BiH – Stanje u domovima za starija lica, Ured za reviziju institucija FBiH, Glavna služba za reviziju javnog sektora Republike Srpske, Kantonalni sud u Tuzli
