Odnosi između Evropske unije i Sjedinjenih Američkih Država nalaze se u najdubljoj krizi u posljednjim decenijama, a geopolitička oluja izazvana američkim ambicijama prema Grenlandu otvorila je pitanje mogućeg „razvoda“ Evrope i Amerike, pa čak i budućnosti NATO saveza.
Evropska unija zaprijetila je američkom predsjedniku Donaldu Trampu aktiviranjem snažnog trgovinskog instrumenta protiv prinude, u Briselu poznatog kao „velika bazuka“, dok Tramp, prema navodima zapadnih medija, razmatra primjenu tzv. „portorikanskog modela“ za Grenland.
Kako piše briselski list „Politiko“, tenzije između dvije strane tinjale su još od Trampovog povratka u Bijelu kuću prije godinu dana, ali su kulminirale nakon njegovih prijetnji uvođenjem carina svima koji bi pokušali da spriječe američko preuzimanje Grenlanda. Za brojne evropske vlade, uključujući i najbliže saveznike Vašingtona, to je, kako navode, bila „kap koja je prelila čašu“.
Razočarani evropski zvaničnici Trampove namjere prema Grenlandu, koji je suverena teritorija Danske, opisuju kao „bezumne“ i „opasne“, ocjenjujući da zahtijevaju najoštriji odgovor Evropske unije. Jedan evropski diplomata izjavio je da je Evropa često bila kritikovana zbog blagosti prema Trampu, ali da postoje jasne crvene linije koje se ne mogu preći.
Predsjednik Francuske Emanuel Makron pozvao je evropske lidere da, ukoliko SAD realizuju prijetnje carinama, aktiviraju Instrument EU protiv prinude, koji omogućava uvođenje širokog spektra kaznenih mjera, uključujući ograničenja ulaganja, pristupa javnim nabavkama i zaštite intelektualne svojine. Iako ovaj instrument nikada ranije nije korišćen, sve više evropskih zvaničnika smatra da je vrijeme za njegovu primjenu.
Istovremeno, u evropskim krugovima raste uvjerenje da Trampova Amerika više nije pouzdan ni trgovinski ni bezbjednosni partner. „Došlo je do trajne promjene u politici SAD. Čekanje više nije opcija – potreban je uređen i koordinisan prelazak na novu realnost“, rekao je visoki zvaničnik jedne države članice EU.
Predsjednik Evropskog savjeta Antonio Košta najavio je vanredni samit EU, koji bi trebalo da se održi ove sedmice, ističući da je Unija spremna da se brani od svake vrste političke i ekonomske prinude. Ipak, među državama članicama ne postoji potpuna saglasnost o eventualnim mjerama odmazde. Dok pojedini zvaničnici Trampove carine nazivaju greškom ili čak ucjenom, drugi upozoravaju da EU i dalje preferira dijalog i izbjegavanje otvorenog trgovinskog rata.
U međuvremenu, Tramp bi, prema navodima zapadnih medija, mogao na marginama samita u Davosu evropskim liderima predstaviti svoje prijedloge za Grenland. Među opcijama se pominje skoro vijekovni zakup ostrva, u trajanju od 99 godina, kao i model sličan statusu Portorika, kojim bi Grenlanđani dobili američko državljanstvo, trgovinske privilegije i poreske olakšice, uz zadržavanje faktičke američke kontrole nad strateški važnim arktičkim resursima.
Zapadni analitičari upozoravaju da bi neuspjeh u pronalaženju kompromisa mogao dovesti do duboke transatlantske trgovinske i bezbjednosne krize. U tom slučaju, Evropa bi se suočila sa potrebom da samostalno brine o svojoj bezbjednosti, dok bi SAD mogle izgubiti pristup evropskim vojnim bazama, aerodromima i logističkoj podršci.
U evropskim političkim krugovima već se razmatraju alternativni modeli saradnje. Kao primjer se navodi tzv. „Koalicija voljnih“, neformalna grupa evropskih država, uključujući i Veliku Britaniju i Norvešku, koje su tokom Trampovog drugog mandata intenzivirale saradnju u podršci Ukrajini. Ovaj format, prema ocjenama zvaničnika, mogao bi postati osnova novog bezbjednosnog saveza u slučaju daljeg slabljenja transatlantskih veza.
