Na prostoru bivše Jugoslavije već decenijama traje spor oko tumačenja Drugog svjetskog rata. Jedna od najupornijih i najproblematičnijih teza jeste pokušaj izjednačavanja ustaškog i četničkog pokreta. Ta teza nije nastala slučajno, niti je samo proizvod savremenih političkih sukoba. Ona ima svoje korijene u načinu na koji je socijalistička Jugoslavija oblikovala kolektivno sjećanje.
Jugoslovenski komunistički narativ insistirao je na formuli „partizani kao jedina ispravna strana“, čime su različiti pokreti i njihove uloge često svodeni na pojednostavljene kategorije. Kroz obrazovni sistem, ali i kroz snažnu filmsku produkciju, od ratnih spektakala do popularne kulture, stvorena je slika u kojoj su različiti akteri rata nerijetko prikazivani kao međusobno zamjenjivi negativci. Takav pristup imao je političku funkciju: učvršćivanje jedinstva nove države i neutralisanje potencijalnih nacionalnih narativa.
Međutim, problem nastaje kada takav pojednostavljeni okvir zamijeni istorijsku analizu. Jer istorija ne funkcioniše po principu simetrije, već po principu činjenica.
A činjenice su neumoljive kada je riječ o karakteru i obimu zločina ustaškog režima. Nezavisna Država Hrvatska bila je organizovana država, sa zakonima, institucijama i jasno definisanom politikom progona. Ta politika nije bila skrivena niti sporadična, ona je bila javna, sistemska i sprovođena kroz aparat države.
Logorski sistem NDH predstavlja jedan od najtežih aspekata tog režima. Kompleks logora Jasenovac, sa svojim podlogorima poput Donje Gradine, ostaje simbol tog sistema. Pored njega postojali su i logori Jadovno na Velebitu, Pag (Slana i Metajna), Danica kod Koprivnice, Loborgrad, Stara Gradiška, dječiji logor u Sisku, i brojni drugi. To nisu bila izolovana mjesta nasilja, već dio šire mreže koja je omogućavala kontinuirano sprovođenje istrjebljenja Srba, Jevreja, Roma i svih neistomišljenika.
Zločini su se dešavali širom teritorije NDH: u Lici, Kordunu, Baniji, Hercegovini, cijeloj Bosni, ali i u gradovima poput Zagreba, Sarajeva i drugih urbanih centara gdje su vršena hapšenja, deportacije i likvidacije. Masovna ubistva u selima, deportacije u logore i sistematsko uništavanje zajednica svjedoče o razmjerama nasilja koje je imalo organizacionu i ideološku osnovu.
Upravo u toj dimenziji leži ključna razlika: ustaški pokret je imao državu, zakon i aparat koji je sprovodio politiku nasilja. To mu je dalo kapacitet za obim i kontinuitet zločina koji su istorijski prepoznati kao dio šireg genocidnog obrasca nad Srbima, Jevrejima i Romima.
Sa druge strane, četnički pokret nije imao takvu strukturu. Djelovao je kroz razuđene formacije, često sa lokalnim komandama i promjenjivim strategijama. Istorijski izvori potvrđuju da su pojedine jedinice počinile teške zločine nad civilima, posebno u dijelovima Bosne, Hercegovine i Sandžaka. Ti zločini predstavljaju ozbiljan i neizbrisiv dio istorijske odgovornosti.
Ali razlika u odnosu na ustaški režim nije u tome da li zločina ima ili nema, već u njihovoj prirodi, organizaciji i razmjerama. Zločini NDH bili su dio državne politike, sprovođene kroz institucionalni sistem, dok su zločini drugih formacija bili vezani za konkretne jedinice, lokalne kontekste i ratne okolnosti.
U tom složenom okviru djelovao je i partizanski pokret, koji je predstavljao organizovani antifašistički otpor i na kraju preuzeo vlast. Njegova uloga u borbi protiv okupatora i kvislinških režima je nesporna, iako ni on nije lišen kontroverzi i zločina u završnici rata. Ipak, njegova osnovna istorijska funkcija ostaje vezana za slom sistema kakav je bio NDH.
Zato je opasno i pogrešno svoditi sve ove fenomene na istu ravan. Izjednačavanje briše razlike između državnog sistema nasilja i djelovanja vojnih formacija, između ideologije koja je postala zakon i ideologija koje su ostale fragmentirane i neujednačene.
Istorija ne traži ravnotežu po svaku cijenu, ona traži tačnost. A tačnost podrazumijeva razlikovanje.
Jer tek kada se razlike jasno imenuju, moguće je govoriti o odgovornosti bez relativizacije i o prošlosti bez manipulacije.
