Mrkonjić Grad se do 1925. godine zvao Varcar Vakuf, a današnje ime dobio je po Petru Karađorđeviću, kasnije kralju Petru I, koji se u ustanku 1875. i 1876. borio pod imenom Petar Mrkonjić. Ime je dato kraljevim ukazom od 28. januara 1925, na molbu građana.
Ni Varcar Vakuf nije bio prvi naziv mjesta, a staro ime nije sasvim nestalo. Čuje se i danas, u kosi varcarki i u imenu jedne zanatske pivare.
Kako se Mrkonjić Grad zvao prije
Osmanlije su srednjovjekovnu Bosnu osvojile 1463. godine. Posljednjeg bosanskog kralja Stjepana Tomaševića, koji im se predao u Ključu uz obećanje da će ga poštedjeti, pogubili su iste godine u Jajcu. Kraj oko današnjeg Mrkonjić Grada tada je ostao u Jajačkoj banovini, koju je osnovao ugarski kralj Matija Korvin, a pod osmansku vlast pao je 1527–1528, kada su Osmanlije zauzele Jajce. Osmanska vlast ovdje je trajala do 1878. godine.
Najstarije zapisano ime naselja iz kojeg je nastao grad je Gornja Kloka. To selo pominje se u osmanskim popisima napravljenim oko 1574. i oko 1604. godine.
Carskim fermanom izdatim na prelazu iz 1589. u 1590. godinu selo je postalo kasaba, sa pazarnim danom petkom i poreskim olakšicama. Kasaba se zvala Novo Jajce. „Po čemu je nazvano Novo Jajce, nije poznato“, piše istoričar Adem Handžić u radu o nastanku bosanskih kasaba.
Kasaba je rasla oko zadužbine Mustafa-age, kizlarage na sultanovom dvoru u Istanbulu, jednog od najviših dvorskih službenika. Prema vakufnami, rođen je u Gornjoj Kloki. U rodnom mjestu podigao je džamiju, mekteb, karavan-saraj sa 20 soba, 24 dućana i vodovod, a vakufnama je ovjerena u Istanbulu 1595. godine.
Najstariji poznati zapis imena Varcar Vakuf ostavio je turski putopisac Evlija Čelebija, koji je kroz kasabu prošao 1660. godine. Opisao ju je kao veliku varoš sa jedanaest mahala i dvije hiljade kuća pokrivenih daskom, s vinogradima i baščama.
U austrougarsko doba ime se službeno pisalo Varcar-Vakuf, sa crticom, a u govoru se grad zvao i kraće, Varcar. Na popisu iz 1910. imao je oko 3.300 stanovnika.
Šta znači Varcar Vakuf
Drugi dio imena je jasan. Vakuf je zadužbina, imovina koju osnivač trajno ostavlja za opštekorisne svrhe, najčešće vjerskoj ili dobrotvornoj ustanovi. U imenu grada to je zadužbina Mustafa-age, a jedan stari dio grada zvao se Zavakuf, odnosno dio iza vakufa. Po vakufima su ime dobili i Gornji Vakuf, Donji Vakuf i Kulen Vakuf.
Šta znači riječ Varcar, nije razjašnjeno. Stariji izvori kažu da je to ime ranijeg naselja Varcar, odnosno Varcarevo, koje se spojilo sa novom kasabom. Porijeklo same riječi nije objašnjeno ni u jednom izvoru koji smo pregledali. Evlija je zapisao i oblik kojim su mjesto zvali domaći ljudi, „Varča vakfi“, pa je taj dio imena bio u upotrebi već 1660. godine.
Ko je bio Petar Mrkonjić
Petar Mrkonjić je ime pod kojim se u ustanku 1875. i 1876. borio Petar Karađorđević, unuk Karađorđa i sin kneza Aleksandra Karađorđevića. Rođen je u Beogradu 1844, školovao se na francuskoj vojnoj akademiji Sen Sir, a u francusko-pruskom ratu 1870–1871. borio se u Legiji stranaca pod imenom Pjer Kara.
U ustanak protiv osmanske vlasti došao je odmah na početku, 1875. godine. Koristio je više lažnih imena, a najduže se predstavljao kao Petar Mrkonjić. Sa četom od nekoliko stotina ljudi, čiji se broj stalno mijenjao, djelovao je na sjeverozapadu Bosanske krajine, uz tadašnju austrougarsku granicu. Logor je imao na Ćorkovači, a pokušaji da zauzme Bužim, u oktobru 1875. i krajem juna 1876, nisu uspjeli.
U izvorima koje smo pregledali nema podatka da je bio u Varcar Vakufu ili njegovoj okolini, a Bužim je od Mrkonjić Grada udaljen više od stotinu kilometara vazdušnom linijom. Ustanak je napustio u junu 1876, kada je Srbija ušla u rat s Osmanskim carstvom. Vodstvo ustanka, naklonjeno knezu Milanu Obrenoviću, tražilo je da ode.
Zašto je izabrao baš ime Mrkonjić, ne zna se pouzdano. Istoričar Vladimir Ćorović smatrao je da je to vjerovatno prevod prezimena Kara. Turska riječ kara znači crn, a mrk znači taman. Drugi autori ime vezuju za Petra Mrkonjića, hajduka iz narodnih pjesama, a beogradska „Politika“ je 1939. objavila priču da ga je uzeo po jednom gostioničaru iz Gline kojem je bio sličan.
O ustanku je vodio dnevnik, koji je 1983. objavljen kao knjiga u Beogradu. Kralj Srbije postao je 1903, prvi kralj Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918, a umro je 16. avgusta 1921. u Beogradu.
Kada je i kako Mrkonjić Grad dobio ime
Građani Varcar Vakufa podigli su krajem 1924. spomenik kralju Petru I. Otkriven je 14. decembra 1924, a izradio ga je akademski vajar Ivan Ekert. Odbor za podizanje spomenika vodio je sreski poglavar Brativoj Antić. Beogradski „Ilustrovani list“ objavio je u januaru 1925. fotografije sa svečanog otkrivanja spomenika „Kralju Petru Velikom Oslobodiocu u Varcar-Vakufu“.
Šest sedmica poslije otkrivanja spomenika, kraljevim ukazom od 28. januara 1925, na prijedlog ministra unutrašnjih djela i po želji građana, odlučeno je da se Varcar Vakuf od tada zove Mrkonjić Grad. Novo ime dobio je i srez. Ukaz je donio kralj Aleksandar I, jer je kralj Petar I umro 1921. godine.
Opština Mrkonjić Grad na svom sajtu piše da su ime grada i spomenik izraz zahvalnosti kralju Petru I za učešće u ustanku protiv osmanske vlasti 1875. godine.
Najranija vijest koju smo pronašli izašla je u „Politici“ 3. februara 1925, u dopisu iz Banjaluke od 2. februara. List je pisao da je kralj udovoljio „molbi građana grada Varcar-Vakufa da se njihova varošica od sada zove Mrkonjićev grad“.
Vlasti NDH su 1941. naredbom vratile staro ime Varcar Vakuf, a iste godine srušen je i spomenik kralju Petru I. Poslije Drugog svjetskog rata grad je ponovo Mrkonjić Grad, i to ime zvanično više nije mijenjano. Spomenik je ponovo srušen u oktobru 1995, a obnovljen je 1996. godine.
Statut opštine i danas kaže da je u grbu kruna kralja Petra I Karađorđevića, „po kojem je 1925. godine Mrkonjić Grad dobio ime“. Ipak, neki čitaoci MG Foruma u komentarima pišu da je „pravo ime“ grada Varcar Vakuf, ime iz vremena osmanske vlasti.
Gdje se staro ime čuje i danas
Ime Varcar nije nestalo ni poslije sto godina. Kosa varcarka, koju je „Glas Srpske“ nazvao zaštitnim znakom Mrkonjić Grada, ime je dobila po Varcar Vakufu, a njome se i danas takmiče kosci na Danima kosidbe na Balkani. O mrkonjićkim kovačima pisali smo u posebnom tekstu.
U gradu radi zanatska pivara „Varcar“, a Živko Đuza objavio je knjigu „Od Varcara do Mrkonjić Grada“. Staro trgovište zvalo se Kolobara, a to ime i danas nosi Vaskršnji sabor na Kolobari, koji se održava na Trgu kralja Petra I Karađorđevića.
Gdje se ova priča može vidjeti
Spomenik kralju Petru I stoji u centru grada. U Narodnoj biblioteci je od avgusta 2026. Multimedijalna soba „Kralj Petar I Karađorđević“, sa replikom kraljeve svečane uniforme, dnevnikom Petra Mrkonjića, filmom o krunisanju iz 1904. i fotografijom Petra Mrkonjića iz 1875. u civilnom odijelu.
Fotografije: arhiva (1875. i 1924), „Ilustrovani list“ (1925), Njegoš Tomić
