Malo je brojeva koji se u srpskoj tradiciji pojavljuju toliko često i u toliko različitih oblika kao broj tri. Nalazimo ga u vjeri, narodnim običajima, pričama, pozdravima, porodičnim obredima i savremenim nacionalnim simbolima. Tri puta se ponavlja određena radnja, tri prsta učestvuju u pravljenju znaka krsta, u narodnim vjerovanjima pojavljuju se tri suđenice, junak u bajci često dobija tri zadatka, a tri podignuta prsta danas su jedan od najprepoznatljivijih srpskih nacionalnih znakova.
Broj tri, naravno, nije isključivo srpski simbol. Prisutan je u religijama, mitologijama i folkloru brojnih naroda. Međutim, kod Srba je tokom vijekova dobio posebno snažan spoj hrišćanskog, narodnog i, u novije vrijeme, nacionalnog značenja.
Sveta Trojica – najvažnije hrišćansko značenje
Najjasnije značenje broja tri u srpskoj pravoslavnoj tradiciji dolazi iz hrišćanskog učenja o Svetoj Trojici – Ocu, Sinu i Svetom Duhu.
Pravoslavni vjernik prilikom krštenja spaja palac, kažiprst i srednji prst desne ruke. Ta tri spojena prsta predstavljaju tri ličnosti Svete Trojice, ali njihovo spajanje istovremeno označava da je Bog jedan. Preostala dva prsta savijena prema dlanu simbolizuju dvije prirode Isusa Hrista – božansku i ljudsku. Tako jedan jednostavan pokret ruke u sebi sadrži sažeto ispovijedanje osnovnih hrišćanskih dogmi.
Zbog toga broj tri u pravoslavnoj kulturi nije samo matematički broj nego znak cjelovitosti i jedinstva. Vjernik se često prekrsti tri puta, tri puta se poklanja, a trostruko ponavljanje molitve ili obredne radnje veoma je prisutno i u crkvenom i u narodnom životu.
Kod Srba se upravo kroz pravoslavlje broj tri snažno ugradio i u svakodnevnu kulturu, toliko da se njegova religijska osnova ponekad više ni ne primjećuje.
Tri puta – radnja dobija posebnu težinu
U tradicionalnoj kulturi nešto učiniti tri puta najčešće znači potvrditi, dovršiti ili osnažiti određenu radnju.
Jedan od najpoznatijih primjera nalazi se u božićnim običajima. Prije sječenja badnjaka domaćin se, prema tradiciji u mnogim krajevima, tri puta prekrsti, a badnjak nastoji posjeći sa najviše tri udarca. Ako ga sjekira poslije trećeg udarca ne obori, drvo se prema običaju dovršava lomljenjem ili uvrtanjem.
Slična trostruka ponavljanja postoje u molitvama, zdravicama, svadbenim i pogrebnim običajima, kao i u različitim lokalnim vjerovanjima.
Broj tri tako postaje granica između obične i obredne radnje. Jednom nešto uraditi može biti slučajno, drugi put predstavlja ponavljanje, dok treći put donosi osjećaj završetka. Otuda i poznata narodna logika sadržana u izreci „treća sreća“.
Tri suđenice i stariji slojevi vjerovanja
Trojnost kod Srba nije nastala tek prihvatanjem hrišćanstva.
U starijem sloju narodnih vjerovanja pojavljuju se suđenice – natprirodna ženska bića koja određuju sudbinu novorođenog djeteta. U velikom dijelu južnoslovenske tradicije zamišljane su upravo kao tri žene koje dolaze poslije rođenja djeteta i određuju njegovu budućnost. Etnološka literatura ovaj motiv povezuje sa znatno starijim balkanskim i indoevropskim predstavama o sudbini.
Sličnu strukturu nalazimo i u narodnim pričama. Tri brata, tri zadatka, tri pokušaja, tri prepreke ili treći, najmlađi sin koji na kraju uspijeva predstavljaju veoma česte obrasce bajki.
To, opet, nije samo srpska osobina. Broj tri jedan je od osnovnih brojeva evropske i svjetske usmene književnosti. Ali njegovo često pojavljivanje u srpskim narodnim pričama pokazuje koliko je trojna struktura bila prirodna tradicionalnom načinu pripovijedanja: nešto se uspostavlja, ponavlja, a trećim događajem razrješava.
Zašto se Srbi ljube tri puta?
Danas se tri poljupca često smatraju gotovo podrazumijevanim srpskim pozdravom, posebno među rodbinom i bliskim prijateljima.
Međutim, zanimljivo je da taj običaj u današnjem obliku vjerovatno nije toliko star koliko se često misli.
Etnolog Dragomir Antonić ukazivao je da je ljubljenje tri puta ranije bilo naročito karakteristično za Crnu Goru, posebno Vasojeviće, dok se u Srbiji šire ustalilo tokom posljednjih decenija 20. vijeka. Njegovo najpoznatije tumačenje vezuje tri poljupca za Svetu Trojicu.
To je dobar primjer kako tradicija nastaje i mijenja se. Nešto ne mora biti staro hiljadu godina da bi postalo snažan dio identiteta. Kada običaj prihvati dovoljno veliki broj ljudi i kada mu zajednica pripiše značenje, on postaje dio žive tradicije.
Tri prsta – vjera i savremeni nacionalni simbol
Još snažniji primjer predstavlja pozdrav sa tri podignuta prsta – palcem, kažiprstom i srednjim prstom.
Danas je teško pronaći simbol koji je toliko neposredno povezan sa Srbima. Pojavljuje se na sportskim utakmicama, proslavama, okupljanjima, fotografijama i u trenucima nacionalnog slavlja.
Njegova simbolika često se povezuje sa Svetom Trojicom, ali treba razlikovati dva gesta.
U pravoslavnom znaku krsta tri prsta su spojena, jer predstavljaju Trojicu koja je jedno. Savremeni srpski nacionalni pozdrav najčešće se izvodi sa tri raširena i podignuta prsta.
Istoričar umjetnosti i heraldičar Dragomir Acović objašnjava da tri prsta imaju dugu hrišćansku simboliku vezanu za vjeru, zakletvu i Sveto Trojstvo, dok je oblik sa tri raširena prsta kao masovno prepoznatljiv srpski nacionalni pozdrav posebno popularizovan početkom devedesetih godina 20. vijeka.
Vuk Drašković ga je koristio tokom političkih okupljanja početkom devedesetih, povezujući ga sa pobunom, slobodom i srpskom istorijskom tradicijom, a gest je ubrzo izašao iz stranačkog konteksta i postao mnogo širi nacionalni znak.
Zbog toga nije istorijski precizno tvrditi da su Srbi „oduvijek“ koristili današnji pozdrav sa tri raširena prsta na isti način. Mnogo je preciznije reći da je savremeni nacionalni simbol izrastao na već postojećoj, veoma snažnoj simbolici broja tri.
Od vjere do identiteta
Upravo je u tome posebnost broja tri kod Srba.
On se nalazi na mjestu gdje se sijeku različiti slojevi tradicije.
U najstarijim narodnim vjerovanjima pojavljuje se kao broj sudbine, ponavljanja i dovršavanja. U hrišćanstvu dobija centralno značenje kroz Oca, Sina i Svetog Duha. U narodnim običajima ulazi u Badnji dan, molitve, zdravice i obredne radnje. U novijoj istoriji postaje dio načina pozdravljanja, a zatim i jedan od glavnih nacionalnih simbola.
Zbog toga tri prsta danas mogu istovremeno podsjetiti na pravoslavnu vjeru, nacionalnu pripadnost, sportsku pobjedu ili jednostavno osjećaj zajedništva.
Broj tri, dakle, nije važan Srbima zbog jednog običaja niti postoji jedno objašnjenje iz kojeg je sve ostalo nastalo. Njegova snaga leži upravo u tome što su se tokom vremena jedan preko drugog taložili različiti slojevi značenja.
Od tri suđenice iz starog narodnog vjerovanja, preko tri udarca kojima se siječe badnjak i tri spojena prsta kojima se Srbin krsti, do tri poljupca i tri podignuta prsta na sportskim tribinama – isti broj prolazi kroz veoma različite epohe.
Zbog toga je trojka danas mnogo više od broja. Ona je jedan od onih simbola kroz koje se može pratiti kako su se u srpskoj kulturi preplitale stara vjerovanja, pravoslavno hrišćanstvo, narodni običaji i savremeni nacionalni identitet.
Izvor: Eparhija šumadijska – „Srpski pravoslavni bukvar“, RTS – običaji za Badnji dan, etnološka literatura o suđenicama, Novosti – razgovor sa etnologom Dragomirom Antonićem, BBC na srpskom – razgovor sa Dragomirom Acovićem
