Piše: Njegoš Tomić
U savremenom političkom i identitetskom diskursu Bosne i Hercegovine sve češće se pojavljuju pokušaji da se istorijska prisutnost Srba relativizuje ili prikaže kao sekundarna, izvedena ili čak „uvozena“ iz Srbije. Posebno problematični postaju oni narativi koji se, pod plaštom građanskog ili nadnacionalnog projekta, koriste kao sredstvo za potiskivanje jednog konstitutivnog naroda i preoblikovanje istorije u skladu s aktuelnim političkim ciljevima. Najnoviji pozivi na formiranje takozvane „bosanske pravoslavne crkve“ uklapaju se u takav obrazac i zahtijevaju ozbiljnu analitičku i istorijsku reakciju.
Srpska autohtonost u Bosni i Hercegovini nije pitanje identitetskog osjećaja, već istorijski dokumentovih činjenica. Ona je potvrđena u vizantijskim izvorima, srednjovjekovnim poveljama bosanskih vladara, kontinuitetu Srpske pravoslavne crkve – Pećke patrijaršije i hiljaduipogodišnjem prisustvu srpskog naroda, a potom i nacije, na ovim prostorima. Pokušaji da se ta činjenica ospori nisu rezultat novijih istorijskih saznanja, već ideološki motivisanih interpretacija čiji je cilj da se Bosna i Hercegovina prikaže kao isključivo ili dominantno prostor jednog naroda, dok se drugi svode na „kasnije došljake“ ili politički problem koji bi se trebao riješiti na isti način kao što je „riješen“ u Hrvatskoj.
Posebno je važno razumjeti kontekst u kojem se pojavljuje ideja o „bosanskoj pravoslavnoj crkvi“. Ona se ne javlja kao autentična vjerska potreba pravoslavnih vjernika, niti ima uporište u kanonskom pravu, crkvenoj tradiciji ili istorijskom kontinuitetu. Naprotiv, riječ je o političkom projektu čiji je osnovni cilj da se Srpskoj pravoslavnoj crkvi ospori istorijsko i identitetsko pravo na prostor Bosne i Hercegovine, a time posredno i Srbima kao narodu. Upravo je to ono što je pokušavala da ostvari ustaška vlast u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj. Pravoslavna crkva u BiH nikada nije bila „bosanska“ u etničkom ili nacionalnom smislu, već je vijekovima bila i ostala dio Srpske pravoslavne crkve – Pećke patrijaršije, što potvrđuju i njena eparhijska organizacija i svi relevantni istorijski izvori.
U tom kontekstu naročito zabrinjava tendencija dijela srpske javnosti i političkih krugova u Republici Srpskoj da ovakve provokacije relativizuju i banalizuju, svodeći ih na puko „nabacivanje političke lopte“ srpskoj vladajućoj stranci, navodno u cilju podizanja tenzija pred ponovljene izbore u Republici Srpskoj i izbore koji bi trebalo da se održe krajem godine. Takav pristup predstavlja ozbiljan promašaj u procjeni političke i identitetske realnosti. Čak i kada bi se prihvatila teza da iza ovih inicijativa stoji isključivo dnevno-politički motiv, to ne umanjuje njihovu suštinu niti potencijalne posljedice. U Republici Srpskoj i Bosni i Hercegovini, ako ćemo biti realni do kraja, predizborna kampanja traje tokom cijele godine, svake godine, a nacionalne tenzije su gotovo uvijek blizu tačke ključanja. Upravo zato ovakva pitanja ne smiju biti banalizovana. Pozivi na formiranje „bosanske pravoslavne crkve“ ne smiju ostati bez odgovora, jer ćutanje u ovakvim situacijama ne znači smirenost ili političku mudrost, već prećutno prihvatanje narativa koji direktno udara na srpsku duhovnu i kulturnu tradiciju u Bosni i Hercegovini. Reakcija mora biti adekvatna, jasna i oštra, ali argumentovana, kako bi se povukla jasna linija između legitimne političke borbe i nedopustivog zadiranja u identitetske temelje jednog naroda.
Formiranje nove „bosanske“ crkve ne bi doprinijelo suživotu ili smanjenju nacionalnih tenzija, već naprotiv, istorija Bosne i Hercegovine jasno pokazuje da su pokušaji nasilnog ili administrativnog prekrajanja vjerskog identiteta uvijek vodili produbljivanju sukoba. U ovom slučaju, takva inicijativa predstavlja direktno zadiranje u vjerska prava jednog naroda i pokušajima da se kroz crkvenu strukturu postigne ono što nije uspjelo političkim sredstvima, a to je slabljenje srpskog identiteta i osporavanje njegove autohtonosti.
Agresivnost ovih narativa ogleda se i u selektivnom pristupu istoriji. Dok se sopstveni identitet gradi na navodnom kontinuitetu i pravu na ekskluzivni životni prostor, srpsko prisustvo se svodi na posljedice osmanske politike, seoba ili ratova, uz potpuno ignorisanje srednjovjekovnih izvora i crkvenog kontinuiteta. Takav pristup nije naučan, već ideološki, i ne doprinosi razumijevanju složene prošlosti Bosne i Hercegovine.
Odbrana srpske pozicije u ovom kontekstu ne znači negiranje prava drugih naroda, niti osporavanje njihove istorijske prisutnosti. Naprotiv, ona podrazumijeva insistiranje na činjenici da Bosna i Hercegovina može opstati kao zajednički prostor samo ako se prizna istorijska ravnopravnost njenih konstitutivnih naroda. Pokušaji da se Srbi predstave kao privremeni ili sporedni faktor ne vode građanskom društvu, već produbljivanju nepovjerenja i konflikata.
Ideja „bosanske pravoslavne crkve“ stoga nije izraz pomirenja, već simptom dubljeg problema, a to je neprihvatanje činjenice da su Srbi u Bosni i Hercegovini autohton narod sa sopstvenim istorijskim, vjerskim i kulturnim kontinuitetom. Politike i političari se mijenjaju, kampanje dolaze i prolaze, ali Srbi u Bosni i Hercegovini ostaju. Upravo zato pitanja koja zadiru u samu srž njihovog identiteta ne smiju biti tretirana kao prolazne provokacije, već kao ozbiljni izazovi na koje se mora reagovati odgovorno, odlučno i bez kompromisa.
