Piše: Njegoš Tomić
Savremeni svijet ulazi u period dubokih geopolitičkih promjena koje sve manje podsjećaju na stabilni međunarodni poredak uspostavljen nakon završetka Hladnog rata. Krize na više kontinenata, rastuće nesuglasice između tradicionalnih saveznika i sve izraženiji ideološki zaokreti unutar zapadnih društava ukazuju na proces redefinisanja globalnih odnosa. U takvom ambijentu, političke prilike u Bosni i Hercegovini ne mogu se posmatrati izolovano, jer su direktno uslovljene širim međunarodnim procesima i interesima velikih sila.
Zaoštravanje odnosa između Sjedinjenih Američkih Država i evropskih partnera, nesuglasice unutar NATO saveza, sukobi na Bliskom istoku, kao i konstantna napetost između Izraela i Irana, dodatno su uzdrmali povjerenje unutar zapadnog političkog bloka. Rat u Gazi, ali i širi bezbjednosni izazovi, pokazali su da jedinstvena spoljnopolitička linija Zapada više ne postoji u onoj mjeri u kojoj je postojala tokom prethodnih decenija. Sve to stvara prostor za nove političke kalkulacije i redefinisanje savezništava.
Istovremeno, unutar zapadnih društava dolazi do vidljivog ideološkog pomjeranja. Jačanje desnih i suverenističkih političkih opcija u Italiji, Francuskoj, Mađarskoj, Poljskoj, Češkoj i Njemačkoj, kao i izlazak Velike Britanije iz Evropske unije, svjedoče o dubokom nezadovoljstvu dijela biračkog tijela dosadašnjim liberalnim modelom upravljanja. Taj proces nije jednostavan niti jednoznačan, ali jasno ukazuje na promjenu političke klime i preispitivanje vrijednosti koje su decenijama predstavljane kao neupitne.
U takvom kontekstu, politička dešavanja u Bosni i Hercegovini dobijaju dodatnu dimenziju. Dok se globalni odnosi mijenjaju, dio političkog Sarajeva i dalje nastupa kroz narative formirane tokom devedesetih godina, oslanjajući se na međunarodne strukture koje su tada imale dominantan uticaj na oblikovanje političke slike rata u BiH. Kontroverze poput priče o takozvanom „Sarajevo safariju“ pokazuju koliko su ratne teme i dalje instrument političke borbe. Bez umanjivanja pojedinačnih zločina ili stradanja, problem nastaje kada se nedovoljno provjerene ili politički motivisane tvrdnje koriste za kolektivnu diskreditaciju jednog naroda i njegove vojske, jer takav pristup ne doprinosi ni pomirenju ni stabilnosti.
Upravo u tome leži suština aktuelnog političkog sukoba. Republika Srpska se već godinama nalazi pod snažnim političkim i institucionalnim pritiscima dijela “međunarodne zajednice”, prije svega pojedinih političkih centara u Njemačkoj i Velikoj Britaniji, koji insistiraju na daljoj centralizaciji Bosne i Hercegovine. Takva politika u Banjaluci se doživljava kao pokušaj suštinske revizije Dejtonskog sporazuma i slabljenja ustavnog položaja Republike Srpske. Umjesto dijaloga, često se pribjegava sankcijama, političkom pritisku i intervencionizmu kroz institucije poput OHR-a, što dodatno produbljuje nepovjerenje između domaćih političkih aktera.
U tom kontekstu treba posmatrati i političko djelovanje lidera Srba u Bosni i Hercegovini, Milorada Dodika. Bez obzira na različite političke ocjene njegovih posljednjih poteza, činjenica je da je njegovo političko preživljavanje u složenim međunarodnim okolnostima rezultat sposobnosti da prepozna promjene u globalnim odnosima i da pokušava otvoriti kanale komunikacije sa različitim političkim centrima moći. Podrška koju dobija od pojedinih evropskih lidera, poput Viktora Orbana, kao i politički kontakti sa izraelskim rukovodstvom i krugovima bliskim administraciji Donalda Trampa, pokazuju da pitanje Republike Srpske više nije isključivo regionalno, već dio šire geopolitičke slike.
Istovremeno, treba jasno naglasiti da dugoročna stabilnost Bosne i Hercegovine ne može biti izgrađena na političkom pritisku jedne strane nad drugom. Svaki pokušaj nametanja rješenja, bez obzira sa koje strane dolazio, proizvodi suprotan efekat i dodatno učvršćuje političke podjele. Politika koja Republiku Srpsku posmatra kao problem koji treba eliminisati, a ne kao ustavnu činjenicu, ne vodi stabilnosti nego produbljivanju krize.
Svijet se danas nalazi u fazi ubrzanih promjena u kojoj stari politički obrasci gube snagu, a novi još nisu u potpunosti oblikovani. U takvom ambijentu Bosna i Hercegovina ostaje prostor sudara različitih vizija budućnosti, između centralizacije i autonomije, između međunarodnog intervencionizma i unutrašnjeg dogovora. Upravo zato je pitanje političke odgovornosti važnije nego ikada: hoće li domaći i međunarodni akteri prihvatiti realnost složenog društva ili će nastaviti politiku pritisaka koja već tri decenije ne daje rezultate?
Jedno je izvjesno, vrijeme jednostranih narativa i unaprijed definisanih političkih istina prolazi. Novi međunarodni odnosi traže pragmatičnost, a ne ideološku rigidnost. Oni koji to ne prepoznaju rizikuju da ostanu zarobljeni u prošlosti, dok se svijet oko njih ubrzano mijenja.
