DAVOS/BRISEL – Aktuelni predsjednik Sjedinjenih Američkih Država Donald Trump saopštio je da je postignut okvir budućeg dogovora sa NATO o Grenlandu i širem arktičkom regionu, što je otvorilo niz pitanja o mogućem „kiparskom modelu“ rješenja, odnosno uspostavljanju američke suverene kontrole nad vojnim bazama bez formalnog prenosa ukupnog suvereniteta.
Prema navodima New York Times, visoki zvaničnici Alijanse su tokom sastanaka u Briselu razmatrali mogućnost teritorijalnog kompromisa koji bi SAD omogućio punu kontrolu nad određenim dijelovima Grenlanda radi vojnih baza, po uzoru na britanske suverene baze na Kipru. Takav aranžman omogućio bi američke vojne operacije, obavještajne aktivnosti i obuku, dok bi formalni suverenitet nad ostrvom ostao nepromijenjen.
Trumpova najava uslijedila je nakon povlačenja prijetnji o uvođenju carina evropskim saveznicima i izjave da SAD neće koristiti silu kako bi preuzele kontrolu nad Grenlandom, autonomnom teritorijom Danska. U objavi na svojoj društvenoj mreži Truth Social, Trump je naveo da je sa generalnim sekretarom NATO-a Mark Rutte „formirao okvir budućeg dogovora u vezi sa Grenlandom i cijelim Arktikom“, ocijenivši ga kao „odličan za SAD i sve članice NATO-a“.
Iz NATO-a su, međutim, saopštili da pregovori između Danske, Grenlanda i Sjedinjenih Država tek treba da se nastave, s ciljem da se spriječi ekonomsko ili vojno uporište Rusija i Kina na Grenlandu. Rutte je negirao da je tokom razgovora sa Trumpom razmatrano pitanje prenosa suvereniteta, ističući da je fokus na jačanju bezbjednosti arktičkog regiona.
Snažne reakcije stigle su i sa Grenlanda. Aaja Čemnitz, grenlandska političarka i poslanica u danskom parlamentu, poručila je da NATO nema mandat da pregovara o budućnosti ostrva bez učešća lokalnih vlasti i stanovništva, ocjenjujući Trumpove izjave kao „apsurdne“ i izvor „potpune konfuzije“.
Uprkos tome, dio evropskih lidera smatra da postoji prostor za kompromis koji bi podrazumijevao veće američko vojno prisustvo, ali bez predaje vlasništva nad teritorijom. Trump je, međutim, ponovio da je za efikasnu odbranu neophodno „vlasništvo“, odbacujući modele zakupa ili licenci kao nedovoljne.
Britanski The Telegraph i Axios navode da bi predloženi okvir mogao da uključi ažuriranje Sporazuma o odbrani Grenlanda iz 1951. godine između SAD i Danske, proširenje bezbjednosnih aktivnosti NATO-a na Arktiku, kao i saradnju u oblasti sirovina, uključujući rijetke zemne metale.
Prema tim izvorima, eventualni dogovor bio bi „vrlo dugoročan“ i „beskonačan“, kako ga je opisao Trump, a omogućio bi SAD da ostvare ključne strateške ciljeve uz relativno mali trošak. Očekuje se da u narednim sedmicama budu pokrenuti pregovori na visokom nivou između Vašingtona, Kopenhagena i grenlandskih vlasti, dok evropska i arktička javnost s oprezom prati razvoj događaja koji bi mogao trajno promijeniti bezbjednosnu i političku mapu sjevera.
